Zez to choroba oczu charakteryzująca się nieprawidłowym ustawieniem gałek ocznych, która upośledza widzenie obuoczne. Dotyczy ona 2-4% populacji świata, przy czym częściej występuje u dzieci. Wyróżnia się wiele odmian tej choroby, dlatego wczesne rozpoznanie ma duże znaczenie dla wyboru odpowiedniego leczenia. Poznanie, jakie są rodzaje zeza, ułatwia zrozumienie objawów i pozwala szybciej zgłosić się do specjalisty.
Przyczyny zeza zależą od wieku pacjenta oraz rodzaju zaburzenia. U najmłodszych często mają związek z nieprawidłowym rozwojem układu wzrokowego lub współistniejącą wadą refrakcji. Natomiast u dorosłych zez może pojawiać się m.in. na skutek chorób neurologicznych lub przebytych urazów.
Do najczęstszych czynników zwiększających ryzyko powstawania zeza u dzieci i dorosłych należą:
Nagłe pojawienie się zeza (zez porażenny) – zarówno u dziecka, jak i u osoby dorosłej, która wcześniej nie miała tego problemu – zwłaszcza jeśli towarzyszy mu podwójne widzenie, opadanie powieki lub ból głowy, wymaga pilnej konsultacji lekarskiej, ponieważ może być objawem poważnej choroby neurologicznej.
Najczęściej spotykane rodzaje zeza u dzieci i dorosłych to zez zbieżny oraz rozbieżny. Obie odmiany różnią się kierunkiem ustawienia oka, jednak mogą powodować podobne trudności z widzeniem obuocznym.
W przypadku zeza zbieżnego oczy (bądź jedno oko) kierują się w stronę nosa. Tę postać często rozpoznaje się u małych dzieci i bywa ona związana z nieskorygowaną nadwzrocznością. Z kolei zez rozbieżny polega na odchyleniu oka (lub obu oczu) na zewnątrz. Dodatkowo zez może być okresowy, czyli występujący tylko czasami, lub stały.
Rodzaje zeza różnią się nie tylko wyglądem, ale też sposobem leczenia. W zależności od przyczyny specjalista może zalecić wykorzystanie korekcji wzroku, ćwiczenia ortoptyczne, leczenie operacyjne lub połączenie kilku metod.
Nie wszystkie rodzaje zeza powodują uciekanie oka na boki. W niektórych przypadkach gałka oczna przemieszcza się do góry, do dołu lub ukośnie. Zez pionowy oznacza, że jedno z oczu kieruje się w dół (lub w górę) względem patrzenia drugiego oka. Przykład: oko lewe patrzy na wprost, a oko prawe na podłogę. Zez skośny natomiast wiąże się z odchyleniem jednocześnie w płaszczyźnie pionowej i poziomej. Przykład: oko prawe patrzy na wprost, a oko lewe kieruje się do środka i w górę.
Nierównoległe ustawienie gałek ocznych może powodować:
Tego typu rodzaje zeza częściej wymagają dokładnej diagnostyki, ponieważ mogą być związane z zaburzeniami pracy mięśni oka lub uszkodzenie nerwów odpowiedzialnych za ich ruch.
Jednym z ważniejszych podziałów jest rozróżnienie na zez ukryty i zez jawny. Kryterium tego podziału jest to, czy nieprawidłowe ustawienie oka jest widoczne na co dzień, czy ujawnia się tylko w określonych warunkach.
Zez jawny (heterotropia), nazywany też zezem rzeczywistym, charakteryzuje się odchyleniem widocznym gołym okiem przez cały czas, niezależnie od tego, czy pacjent patrzy obydwoma oczami, czy jedno z nich jest zasłonięte. Ten typ zeza wymaga zwykle najbardziej intensywnego postępowania diagnostycznego i terapeutycznego, ponieważ wiąże się z największym ryzykiem zaburzeń widzenia obuocznego, a u dzieci również rozwoju niedowidzenia.
Zez ukryty (heteroforia), na co dzień pozostaje niewidoczny. Oczy współpracują prawidłowo, a mózg skutecznie kompensuje niewielkie odchylenie ustawienia gałek ocznych. Problem ujawnia się właściwie tylko wtedy, gdy zostanie przerwana fuzja obuoczna, np. podczas zasłonięcia jednego oka w trakcie badania lub w sytuacjach osłabiających mechanizmy kompensacyjne, takich jak zmęczenie, stres czy długotrwała praca wzrokowa.
Osobnym kryterium klasyfikacji jest stałość kąta odchylenia – jeśli jest on jednakowy niezależnie od kierunku spojrzenia, mówimy o zezie towarzyszącym (zgodnym); jeśli zmienia się w zależności od kierunku patrzenia, może to wskazywać na zez porażenny, związany np. z uszkodzeniem nerwu odpowiedzialnego za ruch danego mięśnia oka.
Nie każde wrażenie uciekającego oka oznacza rzeczywisty zez. U niemowląt często obserwuje się tzw. zez pozorny (pseudostrabismus). Zjawisko to tylko sprawia wrażenie nierównoległego ustawienia gałek ocznych. Złudzenie to jest wynikiem specyficznej budowy twarzy niemowlaka, a nie rzeczywistego problemu okulistycznego. Chociaż zez pozorny u dziecka w pierwszych latach życia może budzić niepokój rodziców, nie jest on wadą wzroku ani chorobą – wrażenie to znika samoistnie w miarę wzrostu grzbietu nosa i zmiany proporcji twarzoczaszki. Warto dodać, że zez pozorny sporadycznie występuje też u dorosłych.
Mimo to każda wątpliwość rodziców powinna zostać skonsultowana z okulistą dziecięcym. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy odchylenie oka nie ustępuje wraz z wiekiem, pojawia się nagle lub towarzyszą mu inne niepokojące objawy.
Nieleczony zez u dzieci może prowadzić do niedowidzenia (amblyopii) – mózg stopniowo pomija obraz z odchylonego oka, co bez wczesnej interwencji skutkuje trwałym pogorszeniem widzenia w tym oku. Dlatego wczesne rozpoznanie i leczenie zeza u dzieci ma kluczowe znaczenie.
https://pto.com.pl/wytyczne-pto/wytyczne-pto-dotyczace-postepowania-w-przypadku-zeza-u-dzieci/ (dostęp: 21.07.2026)
https://eyewiki.org/Pattern_Strabismus (dostęp: 21.07.2026)
https://podyplomie.pl/czasopisma/okulistyka-po-dyplomie/2017/05/zez?srsltid=AfmBOooYP0DbJMXtZmGWFr_4HtO-QyP6i_x68YtH58ThRlrdK-tXZ02c (dostęp: 21.07.2026)
Soczewki kontaktowe a infekcje oczu – objawy zakażeń, ryzyko i profilaktyka
Czy laserowa korekcja wzroku boli? Dowiedz się więcej o odczuciach podczas zabiegu
Krótkowzroczność a dalekowzroczność – najważniejsze różnice i metody korekcji
Zawroty głowy od oczu – ukryte przyczyny okulistyczne i zaburzenia widzenia
