Zwyrodnienie siatkówki – przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie

Zwyrodnienie siatkówki to bardzo szerokie pojęcie w okulistyce. Obejmuje różnorodne patologiczne procesy degeneracyjne zachodzące w siatkówce oka. Zalicza się do nich m.in. zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem (AMD), zwyrodnienie barwnikowe siatkówki czy zwyrodnienie obwodowe. Ryzyko powstawania nieprawidłowości wzrasta wraz z wiekiem pacjenta. Symptomy początkowo są łagodne, ale z czasem postępują, a widzenie staje się coraz bardziej ograniczone. Warto poznać objawy zwyrodnienia siatkówki, by móc je rozpoznać i zrozumieć.

Czym jest zwyrodnienie siatkówki?

Zwyrodnienia siatkówki to grupa łagodnych lub ciężkich zaburzeń w obrębie struktury siatkówki, czyli światłoczułej warstwy wyściełającej wnętrze oka. Rolą siatkówki jest przekształcanie bodźców świetlnych w impulsy nerwowe, które trafiają do mózgu, umożliwiając widzenie. Uszkodzenie tej tkanki prowadzi do zaburzeń widzenia, uniemożliwiając m.in. rozróżnianie kolorów czy czytanie. Wyróżnia się różne typy zwyrodnień siatkówki: od zmian łagodnych, które zazwyczaj nie zagrażają bezpośrednio widzeniu, po postępujące schorzenia, które mogą prowadzić do trwałego uszkodzenia widzenia lub utraty wzroku.

Najczęściej spotykaną formą jest zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem (AMD). Choroba dotyczy centralnej części siatkówki i znacząco wpływa na ostrość widzenia. Inne rodzaje to m.in. zwyrodnienie barwnikowe siatkówki (retinopatia barwnikowa), którego główną przyczyną są mutacje genetyczne. Szczególnie niebezpieczne są zwyrodnienia powstające na obwodzie siatkówki, takie jak zwyrodnienie kraciaste. Najczęściej dotyczą one osób z wysoką, patologiczną krótkowzrocznością.

Objawy zwyrodnienia siatkówki – jak rozpoznać chorobę?

Wczesne objawy zwyrodnienia siatkówki mogą być subtelne i łatwe do przeoczenia. Dlatego tak ważne są regularne badania okulistyczne – to klucz do wczesnego wykrywania chorób i utrzymania dobrego stanu zdrowia. Jeśli występują objawy, są to najczęściej:

• błyski w oku – krótkotrwałe, migotliwe światła w polu widzenia,
• męty ciała szklistego – opisywane przez pacjentów jako latające muszki, ciemne kropki, nitki, pasma lub cienie, które poruszają się wraz z ruchem gałki ocznej,
• zamazane widzenie – od nieznacznego do dużego spadku ostrości wzroku,
• postępujące pogorszenie widzenia centralnego lub obwodowego.

Jeśli objawy obejmują nagły spadek ostrości wzroku, wysyp mętów współwystępujących z błyskami lub wystąpienie ciemnej zasłony przed okiem, konieczna może być pilna konsultacja okulistyczna. Objawy te mogą bowiem sygnalizować przedarcie lub odwarstwienie siatkówki.

Zwyrodnienie siatkówki – przyczyny powstawania

Przyczyny zwyrodnień siatkówki są zróżnicowane i obejmują m.in. czynniki genetyczne, zaawansowany wiek, schorzenia ogólnoustrojowe oraz urazy oka. Tego typu dystrofie mogą również pojawić się bez wyraźnej przyczyny lub stanowić efekt uboczny innych zaburzeń narządu wzroku.

Do najczęstszych czynników predysponujących do wystąpienia zwyrodnienia siatkówki należą:

• starzenie się organizmu – główny czynnik ryzyka rozwoju zwyrodnienia plamki żółtej (AMD),
• czynniki genetyczne – mają duże znaczenie w przypadku retinopatii barwnikowej,
• wysoka krótkowzroczność – wydłużenie gałki ocznej sprawia, że siatkówka się rozciąga, co osłabia jej obwodową część i sprzyja zmianom degeneracyjnym,
• urazy obejmujące okolice oka,
• przebyte operacje, np. chirurgia zaćmy.

Uszkodzenia siatkówki mogą być również wtórne do chorób metabolicznych, takich jak cukrzyca czy nadciśnienie tętnicze, które prowadzą do zmian naczyniowych negatywnie wpływających na stan siatkówki.

Jak przebiega diagnostyka zwyrodnienia siatkówki?

Rozpoznanie zmian zwyrodnieniowych w obrębie siatkówki wymaga wizyty w gabinecie okulisty. Po przeanalizowaniu obrazu klinicznego choroby specjalista wykona kompleksowe badanie oka, by ocenić stan siatkówki, plamki żółtej, nerwu wzrokowego oraz innych struktur oka.

W celu postawienia diagnozy zwyrodnienia siatkówki lekarz może wykonać:

• badanie dna oka po rozszerzeniu źrenic,
• angiografię fluoresceinową (FA),
• optyczną koherentną tomografię (OCT),
• badanie pola widzenia (perymetria),
• badanie elektrofizjologiczne (ERG).

Należy podkreślić, że zwyrodnienia siatkówki często wymagają szczegółowej obserwacji, ponieważ nie zawsze dają wyraźne objawy. Ich rozpoznanie może uratować wzrok przed poważnymi powikłaniami.

Leczenie zwyrodnienia siatkówki

Niestety całkowite wyleczenie zwyrodnienia siatkówki oka nie zawsze jest możliwe. Jednak odpowiednie postępowanie może spowolnić postęp choroby i ograniczyć ryzyko groźnych dla narządu wzroku powikłań. Sposób leczenia zwyrodnień siatkówki jest uzależniony m.in. od rodzaju oraz zaawansowania procesu chorobowego. Może obejmować:

• suplementację spowalniającą postęp suchej postaci AMD, opartą na luteinie, zeaksantynie, cynku oraz witaminach A, C i E,
• terapię iniekcjami doszklistkowymi preparatów anty-VEGF w wysiękowej postaci AMD,
• zabiegi laseroterapii obwodu siatkówki.

Ponadto konieczne są badania kontrolne. Ich częstotliwość ustalana jest indywidualnie w zależności od rodzaju choroby. Regularna obserwacja pozwala na wczesną reakcję w razie pogorszenia sytuacji.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Wizyta u okulisty jest wskazana, gdy pojawiają się takie objawy jak:

• mroczki przed oczami (ubytki w polu widzenia lub męty),
• błyski w polu widzenia,
• pogorszenie ostrości wzroku,
• zniekształcenia obrazu.

Równie ważne są rutynowe badania okulistyczne, szczególnie u osób po 50. roku życia, osób z krótkowzrocznością oraz z obciążeniem genetycznym w kierunku schorzeń siatkówki. Wczesna diagnoza i właściwe leczenie mogą znacząco spowolnić rozwój choroby i poprawić komfort życia pacjenta.

Źródła:

Kalloniatis M, Fletcher EL. Retinitis pigmentosa: understanding the clinical presentation, mechanisms and treatment options. Clin Exp Optom. 2004 Mar;87(2):65-80.
Rękas M, Rejdak R (red.). Siatkówka i ciało szkliste. BCSC 12. Edra Urban& Partner, Wrocław 2020.
https://leksykon.com.pl/wyszukiwarka-icd-10/h/h35-4-0/ (dostęp: 30.03.2026 r.)