Nowotwór oka – przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie

Nowotwór oka to pojęcie obejmujące różne zmiany nowotworowe rozwijające się w obrębie gałki ocznej oraz struktur narządu wzroku, takich jak spojówka, powieki, oczodół czy aparat łzowy. Choć są to schorzenia stosunkowo rzadkie, mogą stanowić poważne zagrożenie dla wzroku, a w niektórych przypadkach także dla życia pacjenta. Nowotwory oka mogą mieć charakter łagodny lub złośliwy, a ich przebieg zależy od typu zmiany, lokalizacji oraz momentu wykrycia. Wczesna diagnostyka ma ogromne znaczenie dla skuteczności leczenia i rokowań.

Czym jest nowotwór oka?

Nowotwór oka to poważne schorzenie onkologiczne, które może rozwijać się w różnych częściach narządu wzroku, m.in. tęczówce, siatkówce, naczyniówce, ciele rzęskowym, a ponadto również w oczodołach, na powiekach oraz w gruczołach i w przewodach łzowych. Choroba może poważnie zagrażać wzrokowi i życiu, dlatego konieczne jest jak najszybsze wdrożenie leczenia pod okiem wykwalifikowanych specjalistów.

Nowotwory oczu można podzielić na dwie główne kategorie:

• niezłośliwe – nie naciekają okolicznych tkanek i nie dają przerzutów,
• złośliwe – mogą dawać przerzuty.

Innym rozróżnieniem nowotworów gałki ocznej jest podział na:

• pierwotne – od samego początku umiejscowione w oku (stanowią mniej niż 0,2% wszystkich nowotworów złośliwych rozpoznawanych w Polsce),
• wtórne – efekt przerzutów pochodzących od nowotworów złośliwych, które zaatakowały inne narządy (najczęściej płuca i piersi).

Najczęstsze typy nowotworów gałki ocznej to:

• czerniak błony naczyniowej – w ok. 90% przypadków rozwija się w naczyniówce, ale może również powstawać w ciele rzęskowym lub tęczówce; co roku na świecie odnotowuje się około 5-8 tysięcy nowych przypadków,
• czerniak spojówki,
• siatkówczak u dzieci – rozwija się w siatkówce, najczęściej występuje u dzieci poniżej 5 lat,
• rak kolczystokomórkowy – dotyczy spojówek lub powiek,
• chłoniak nieziarniczy – rzadki rodzaj nowotworu gałki ocznej, który ma swoje źródło w komórkach układu limfatycznego.

Objawy nowotworu oka – jak rozpoznać chorobę?

Objawy nowotworu oka mogą być niespecyficzne, co często utrudnia jego wczesne rozpoznanie. Wiele zależy od lokalizacji zmiany i jej wielkości.

Najczęściej obserwowane symptomy, których nie należy ignorować, to:

• postępujące lub nagłe pogorszenie widzenia (najczęściej dotyczące tylko jednego oka),
• pojawienie się mroczków lub plam w polu widzenia,
• ograniczenie w widzeniu obwodowym,
• zniekształcenie obrazu,
• podwójne widzenie,
• nagła zmiana refrakcji lub indukcja astygmatyzmu przez guz mechanicznie uciskający struktury oka,
• zmiana koloru tęczówki lub jej struktury,
• zmiana rozmiaru lub kształtu źrenicy,
• zmiana zabarwienia powiek,
• nietypowe wrażenia świetlne (np. błyski światła, tzw. fotopsje, zauważalne często w gorszym oświetleniu),
• ciągłe podrażnienie i zaczerwienienie oka,
• nadmierne łzawienie,
• guzki na powiekach,
• wytrzeszcz gałki ocznej (najczęściej jednostronny),
• ból oka (rzadziej, w bardziej zaawansowanych stadiach).

W niektórych przypadkach nowotwór w oku może rozwijać się bezobjawowo przez długi czas, co sprawia, że wykrywany jest przypadkowo podczas rutynowego badania okulistycznego.

Nowotwór oka – przyczyny powstawania i czynniki ryzyka

Rozwój nowotworów gałki ocznej jest związany z wieloma różnymi czynnikami. Istotną rolę odgrywają predyspozycje genetyczne, jak i czynniki środowiskowe. W części przypadków przyczyna pozostaje nieznana.

Do najważniejszych czynników ryzyka należą:

• mutacje genetyczne (szczególnie w przypadku siatkówczaka),
• nadmierna ekspozycja na promieniowanie UV,
• jasna karnacja i jasne oczy – niższa zawartość melaniny w komórkach błony naczyniowej wiąże się z wyższym ryzykiem rozwoju czerniaka oka,
• osłabienie układu odpornościowego,
• palenie tytoniu,
• wcześniejsze nowotwory w obrębie organizmu,
• obecność specyficznych zmian przednowotworowych (np. znamion naczyniówki).

W przypadku niektórych pacjentów nowotwór oka może mieć charakter wtórny, czyli być skutkiem przerzutów z innych narządów.

Jak przebiega diagnostyka nowotworów oka?

Rozpoznanie nowotworów oczu wymaga dokładnego i wieloetapowego badania okulistycznego. Im szybciej zmiany zostaną wykryte, tym większa jest szansa na skuteczne leczenie.

W diagnostyce nowotworów gałki ocznej stosuje się m.in. badanie dna oka, które pozwala monitorować stan tylnego odcinka oka. Badanie OCT (tomografię optyczną) z kolei umożliwia dokładną ocenę siatkówki, plamki żółtej oraz nerwu wzrokowego. Zastosowanie znajduje tutaj również ultrabiomikroskopia (UBM). Jest to badanie USG oka o bardzo wysokiej częstotliwości, które daje możliwość wizualizacji zmian patologicznych przedniego odcinka oka.

Co ważne, większość wewnątrzgałkowych nowotworów oka diagnozuje się na podstawie precyzyjnych badań obrazowych (USG, OCT, badanie dna oka), celowo unikając biopsji, która mogłaby nieść ryzyko rozsiewu komórek nowotworowych poza gałkę oczną. Biopsję z badaniem histopatologicznym wykonuje się przeważnie w przypadku guzów powiek, spojówki i oczodołu, a wewnątrz gałki ocznej jedynie w sytuacjach wątpliwych diagnostycznie.

Leczenie nowotworu oka

Leczenie nowotworów w oku zależy od rodzaju zmiany, jej wielkości oraz stopnia zaawansowania. Najczęściej stosowane metody to:

• brachyterapia – miejscowe napromienianie zmiany przy pomocy aplikatorów,
• chirurgia – usunięcie guza lub w zaawansowanych przypadkach całej gałki ocznej,
• laseroterapia (np. transpupillary thermotherapy – TT) – stosowana wyłącznie w wybranych typach i niewielkich nowotworach, najczęściej jako leczenie uzupełniające,
• chemioterapia – szczególnie w przypadku siatkówczaka u dzieci,
• radioterapia protonowa – stosowana szczególnie przy lokalizacjach uniemożliwiających bezpieczne leczenie chirurgiczne lub brachyterapię.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Jeśli zauważysz u siebie którykolwiek z objawów nowotworu oka, nie zwlekaj i koniecznie umów się na konsultację u specjalisty. Regularne badania okulistyczne są najskuteczniejszym sposobem wczesnego wykrywania nowotworów oczu.

Źródła:

https://pto.com.pl/wp-content/uploads/2023/01/Wytyczne-w-onkologii-okulistycznej-czesc-1.pdf (dostęp: 03.06.2026)

https://www.mp.pl/pacjent/onkologia/chorobynowotworowe/165330,nowotwory-zlosliwe-oka (dostęp: 03.06.2026)

https://onkologia.org.pl/pl (dostęp: 03.06.2026)