Zeaksantyna to wyjątkowy związek, który odgrywa ważną rolę w profilaktyce zdrowia narządu wzroku. W przyrodzie występuje naturalnie w roślinach, odpowiadając za intensywną barwę warzyw i owoców. Z kolei w organizmie człowieka gromadzi się głównie w siatkówce oka, gdzie chroni fotoreceptory przed uszkodzeniami. Mimo tak istotnej funkcji nasz organizm nie potrafi samodzielnie syntetyzować zeaksantyny. Oznacza to, że jej odpowiedni poziom w oku zależy całkowicie od tego, czy dostarczamy ją w codziennej diecie. Świadomość tego, czym jest zeaksantyna i jak działa w naszym oku, to pierwszy i kluczowy krok do skutecznego zapobiegania wielu chorobom wzroku.
Zeaksantyna jest naturalnym związkiem chemicznym z grupy ksantofili, będących pochodnymi karotenoidów. Wraz z luteiną tworzy barwnik plamkowy w obrębie plamki żółtej, punktu na siatkówce oka, który odpowiada za widzenie ostre, szczegółowe oraz rozpoznawanie kolorów.
Działanie zeaksantyny w oku opiera się na dwóch kluczowych obszarach: fizycznym i chemicznym. Ze względu na swój żółto-pomarańczowy kolor związek ten pełni funkcję naturalnego filtra optycznego. Skutecznie pochłania wysokoenergetyczne światło niebieskie o długości fali około 460 nm, chroniąc delikatne fotoreceptory przed uszkodzeniem.
Jednocześnie zeaksantyna jest niezwykle silnym antyoksydantem. Ze względu na to, że siatkówka oka zawiera duże ilości wielonienasyconych kwasów tłuszczowych i zużywa tlen w pokaźnych ilościach, środowisko to wyjątkowo sprzyja powstawaniu wolnych rodników. Te niesparowane cząsteczki mają destrukcyjny wpływ na delikatne struktury wewnątrz oka. Zeaksantyna skutecznie wychwytuje te zagrożenia, neutralizuje je i w ten sposób zapobiega przedwczesnej śmierci komórek siatkówki.
Ludzki organizm nie potrafi samodzielnie syntetyzować zeaksantyny, stąd też jej odpowiednia ilość w oku zależy wyłącznie od naszego jadłospisu. Jej najbogatszymi naturalnymi źródłami są kukurydza, pomarańczowa papryka i żółtka jaj, a także ciemnozielone warzywa liściaste, takie jak jarmuż czy szpinak.
Regularne dostarczanie tej substancji wraz z dietą może mieć związek ze zmniejszeniem ryzyka rozwoju zwyrodnienia plamki żółtej w przyszłości. Co ważne, u osób zdrowych jej odpowiedni poziom w oku poprawia również codzienne parametry widzenia: zwiększa wrażliwość na kontrast, ułatwia widzenie w gorszym oświetleniu oraz skraca czas powrotu do prawidłowego widzenia po oślepieniu ostrym światłem.
W przypadku osób chorujących na zwyrodnienie plamki żółtej zeaksantyna również jest cennym składnikiem diety. W badaniach przeprowadzonych przez Narodowy Instytut Oka (NEI) udowodniono, że niektóre preparaty zawierające luteinę i zeaksantynę mogą zmniejszać ryzyko progresji AMD do postaci zaawansowanych.
Choć podstawą profilaktyki zawsze powinna być zbilansowana dieta, w określonych przypadkach okuliści zalecają włączenie celowanej suplementacji. Podstawowym i najlepiej udokumentowanym wskazaniem pozostaje zwyrodnienie plamki żółtej (AMD). Zgodnie z wytycznymi opartymi na badaniu AREDS2, suplementacja preparatami z zeaksantyną i luteiną jest rekomendowana u pacjentów z pośrednim AMD lub zaawansowanym AMD w jednym oku. Stosuje się je w celu spowolnienia postępu choroby.
Wspomagająco suplementy z zeaksantyną mają zastosowanie również w innych schorzeniach okulistycznych, które cechują się silnym stresem oksydacyjnym. W przypadku zaćmy główną przyczyną mętnienia soczewki są właśnie procesy oksydacyjne. Suplementy z zeaksantyną bywają zalecane u pacjentów z początkowymi zmianami w soczewce przed podjęciem właściwego leczenia operacyjnego.
Działanie zeaksantyny opiera się na kilku podstawowych mechanizmach, które kompleksowo zabezpieczają narząd wzroku. Związek ten wykazuje przede wszystkim silne właściwości antyoksydacyjne oraz przeciwzapalne. Aktywnie zwalcza wolne rodniki tlenowe (ROS), chroniąc fotoreceptory i inne tkanki przed niszczącym stresem oksydacyjnym.
Jej odpowiednia podaż w diecie lub suplementacji przekłada się bezpośrednio na łagodzenie zmęczenia wzroku i zmniejsza ryzyko wystąpienia zwyrodnienia plamki żółtej.
