Tarcza nerwu wzrokowego jest jedną z najważniejszych struktur oka, zlokalizowaną w części tylnej siatkówki, przyśrodkowo od plamki, około 3–4 mm nosowo od dołka środkowego. To ona, a konkretniej zbiegające się w tym miejscu włókna nerwowe, odpowiadają za przekazywanie bodźców wzrokowych w postaci impulsów elektrycznych z siatkówki do mózgu. Wszelkie zmiany pojawiające się w obrębie tarczy mogą być pierwszym sygnałem alarmowym, wskazującym na wystąpienie poważnych schorzeń oczu lub chorób ogólnoustrojowych. Dlatego tak duże znaczenie ma jej regularna kontrola podczas rutynowych badań okulistycznych.
Tarcza nerwu wzrokowego (łac. discus nervi optici), zwana również krążkiem nerwu wzrokowego, jest miejscem, któremu w polu widzenia odpowiada tzw. plamka ślepa. Znajduje się w obrębie siatkówki, a zbiega się tam ok. 1-1,2 miliona włókien nerwowych, tworząc nerw wzrokowy. Obszar ten znajduje się na tylnej części gałki ocznej, gdzie nerw wzrokowy wychodzi z oka. Ze względu na to, że w tym punkcie nie ma receptorów świetlnych (fotoreceptorów), na tarczy nerwu wzrokowego powstaje tzw. plamka ślepa – obszar, w którym nie występuje widzenie. Plamka ślepa, pomimo swojej niepokojącej nazwy, nie jest groźna. Nie jest chorobą ani wadą, lecz logiczną konsekwencją budowy oka. Mimo braku komórek światłoczułych w tym miejscu nie odczuwamy ubytków w polu widzenia. Nasz układ wzrokowy doskonale radzi sobie z tym zjawiskiem. Nie odczuwamy ubytków w polu widzenia, ponieważ pola widzenia obu oczu nakładają się na siebie, a mózg dodatkowo automatycznie wypełnia lukę w obrazie na podstawie otaczającego tła.
Tarcza nerwu wzrokowego ma charakterystyczny wygląd, który można zauważyć podczas badania oftalmoskopowego (badanie dna oka). Jest to okrągła lub lekko owalna struktura o średnicy około 1,5 mm i zdrowa ma zwykle bladoróżowy kolor. W środku tarczy znajduje się fizjologiczne zagłębienie, a prawidłowy wygląd tarczy świadczy o dobrej kondycji nerwu wzrokowego i całego układu wzrokowego.
Rola tarczy nerwu wzrokowego w procesie widzenia jest nie do przecenienia. Podstawowa funkcja tego strategicznego punktu w budowie oka polega na przesyłaniu impulsów nerwowych (elektrycznych) do mózgu, a tym samym inicjowanie procesu widzenia. Mechanizm ten nie polega wyłącznie na odbieraniu światła przez oczy.
W rzeczywistości jest to niezwykle złożony proces, składający się z kilku następujących po sobie etapów. Najpierw światło wpada do oka, później jest ogniskowane na siatkówce (jej komórki przekształcają je w impulsy nerwowe), by na koniec dotrzeć z oczu do mózgu. Elementem niezbędnym do tego, aby impulsy nerwowe mogły zostać przesłane do kory wzrokowej, jest nerw wzrokowy.
Rolą tarczy w oku jest organizowanie i skupianie włókien nerwowych tworzących nerw wzrokowy oraz umożliwienie przesyłania informacji o obrazie do ośrodków wzrokowych w mózgu. Jeśli funkcjonuje ona prawidłowo, mózg otrzymuje kompletne i czytelne informacje o obrazie.
Stan tarczy nerwu wzrokowego jest jednym z najważniejszych elementów oceny w badaniu okulistycznym. Zmiany w obrębie tej struktury mogą wskazywać na różne patologie, w tym jaskrę, neuropatię niedokrwienną, zapalenie nerwu wzrokowego, zanik nerwu wzrokowego, obrzęk tarczy spowodowany podwyższonym ciśnieniem wewnątrzczaszkowym, a także urazy i zmiany nowotworowe.
Jeśli pojawiają się zaburzenia w funkcjonowaniu tej części oka, może to prowadzić do:
Szczególną uwagę zwraca się na objawy obrzęku tarczy nerwu wzrokowego, do których mogą należeć m.in. pogorszenie ostrości widzenia, bóle głowy, szumy uszne, nudności i wymioty. Choroby tarczy nerwu wzrokowego są często powiązane z postępującą utratą widzenia, zwłaszcza gdy nie zostaną wcześnie rozpoznane. Wczesne wykrycie zmian pozwala na szybsze wdrożenie odpowiedniego leczenia, co zwiększa szanse na uratowanie wzroku.
Jak wcześniej wspomniano, uszkodzenie tarczy nerwu wzrokowego może prowadzić do trwałych zaburzeń widzenia, dlatego jej kondycja ma ogromne znaczenie diagnostyczne. Ocena stanu tarczy jest jednym z podstawowych elementów badania okulistycznego.
Diagnostyka tarczy nerwu wzrokowego obejmuje:
Dzięki tym narzędziom możliwe jest szybsze rozpoznanie takich problemów, jak jaskra, zapalenie nerwu wzrokowego czy obrzęk tarczy.
