Melanina w oku – rola barwnika i wpływ na zdrowie wzroku

Choć najczęściej kojarzy się z kolorem skóry i włosów, melanina odgrywa również bardzo ważną rolę w narządzie wzroku. Ten naturalny barwnik występuje w różnych strukturach oka i pomaga chronić je przed szkodliwym działaniem światła. Jego obecność wpływa nie tylko na kolor tęczówki, ale także na prawidłowe funkcjonowanie siatkówki oraz bezpieczeństwo komórek odpowiedzialnych za odbieranie bodźców wzrokowych. Warto więc wiedzieć, czym jest melanina, jakie pełni funkcje i dlaczego jej odpowiednia ilość ma znaczenie dla zdrowia oczu.

Czym jest melanina i gdzie znajduje się w strukturach oka?

Melanina to naturalny pigment wytwarzany przez wyspecjalizowane komórki zwane melanocytami, obecne w wielu tkankach organizmu. Barwnik ten odpowiada za kolor skóry, a także za barwę włosów i kolor tęczówki oka. Melanina występuje w wielu tkankach organizmu. Jej głównym zadaniem jest ochrona przed nadmiarem światła oraz stresem oksydacyjnym, co ogranicza uszkodzenia wywołane przez światło w komórkach skóry oraz, w przypadku melaniny wewnątrzgałkowej, w delikatnych strukturach oka, w tym w siatkówce. Pigment działa więc jak naturalna tarcza – absorbuje i rozprasza światło słoneczne, zapobiegając oparzeniom i zmniejszając ryzyko rozwoju niektórych schorzeń (oczywiście do pewnego stopnia).

W ludzkim oku melanina jest obecna przede wszystkim w dwóch rodzajach komórek barwnikowych:

• melanocytach błony naczyniowej, znajdujących się w tęczówce, ciele rzęskowym i naczyniówce,
• komórkach nabłonka barwnikowego siatkówki (RPE).

Struktury te odpowiadają za wytwarzanie i magazynowanie pigmentu, który pomaga chronić delikatne tkanki oka przed nadmiarem światła oraz wspiera prawidłowe funkcjonowanie siatkówki. Dzięki obecności melaniny możliwe jest również ograniczenie rozpraszania światła wewnątrz gałki ocznej, co wpływa na jakość widzenia.

Rola melaniny w ochronie siatkówki przed promieniowaniem UV

Jeśli ktoś zastanawia się, czym jest melanina z punktu widzenia funkcjonowania wzroku, można ją porównać do naturalnego filtra chroniącego najdelikatniejsze elementy oka przed uszkodzeniem. Jedną z najważniejszych funkcji melaniny w strukturach oka jest ochrona przed nadmiarem światła widzialnego oraz przed stresem oksydacyjnym towarzyszącym intensywnej pracy fotoreceptorów. Promieniowanie UV jest w zdrowym oku pochłaniane przez rogówkę i soczewkę, zanim dotrze do siatkówki; melanina w RPE i naczyniówce chroni zatem przede wszystkim przed fototoksycznością światła, nie przed UV jako takim (w skórze natomiast jest naturalnym filtrem chroniącym przed szkodliwym działaniem promieniowania UVA i UVB).

Najważniejsze funkcje melaniny w obrębie narządu wzroku obejmują:

• absorpcję nadmiaru światła wpadającego do gałki ocznej – prowadzi to do poprawy ostrości widzenia, zwiększenia kontrastu oraz zmniejszenia efektu olśnienia w warunkach intensywnego oświetlenia,
• ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym – procesem, który powoduje uszkodzenie tkanek i bierze udział w rozwoju wielu chorób.

Związek między ilością barwnika a kolorem oczu

Kolor oczu jest bezpośrednio związany z ilością melaniny zgromadzonej w tęczówce. Zasada jest bardzo prosta: im więcej pigmentu zawierają jej tkanki, tym ciemniejszy jest kolor oczu.

Najczęściej wyróżnia się trzy podstawowe typy tęczówek:

• ciemna – oczy brązowe lub ciemniejsze zawierają dużą ilość melaniny, co ogranicza ilość światła dopływającego do wnętrza oka, a także wspomaga rogówkę i soczewkę w ochronie przed promieniowaniem UV,
• jasna – osoby z jasnymi oczami (zielone, niebieskie, szare) mają mniejszą naturalną ochronę przed promieniowaniem UV, co może przekładać się na większą wrażliwość na olśnienie oraz, według części badań, nieznacznie wyższe ryzyko niektórych schorzeń oka,
• albinotyczna – tęczówka jest prawie lub zupełnie pozbawiona barwnika (kolor od jasnoniebieskiego do szarego). W skrajnych przypadkach braku pigmentu tęczówka jest całkowicie prześwitująca, co ukazuje naczynia krwionośne dna oka, nadając oczom jasnoróżowy lub czerwonawy odcień.

Niedobór melaniny (albinizm oczny) a problemy z widzeniem

Niedobór melaniny może prowadzić do zaburzeń w funkcjonowaniu narządu wzroku. Jednym z najbardziej znanych przykładów jest albinizm oczny, czyli wrodzone schorzenie związane z niezdolnością organizmu do wytwarzania pigmentu. W przypadku albinizmu problem nie dotyczy wyłącznie nietypowego wyglądu oczu. Brak barwnika na etapie życia płodowego prowadzi do niedorozwoju plamki żółtej, kluczowego obszaru siatkówki, który odpowiada za ostre widzenie centralne i dostrzeganie detali. W rezultacie mogą pojawić się różne zaburzenia widzenia, takie jak:

• obniżona ostrość wzroku,
• oczopląs,
• nadwrażliwość na światło,
• trudności z oceną odległości.

Typowe są również wady wzroku: krótkowzroczność, nadwzroczność, astygmatyzm. Warto podkreślić, że albinizm oczny jest przypadłością o podłożu genetycznym i nie wynika z niewłaściwego stylu życia czy niedoborów pokarmowych.

Melanina a ryzyko rozwoju czerniaka oka

Melanina ma przede wszystkim działanie ochronne, jednak komórki produkujące ten pigment mogą również stać się miejscem rozwoju nowotworów. Przykładem jest czerniak naczyniówki – rzadki nowotwór złośliwy oka, który wywodzi się właśnie z melanocytów. Do czynników ryzyka rozwoju czerniaka naczyniówki należą m.in. jasna karnacja, jasny kolor oczu oraz obecność znamion naczyniówki. Mechanizmy molekularne leżące u podstaw transformacji nowotworowej melanocytów są złożone i nadal pozostają przedmiotem badań.

Źródła:

A. Trzebicka, G. Sarti, B. Kocyła-Karczmarewicz, M. Grałek, J. Juszko, W. Szapłyko, Ocular albinism in pediatric patients with nystagmus [w:] Klinika Oczna 2006; 108(4-6).

https://www.mp.pl/pacjent/okulistyka/chorobyoczu/chorobypowiekiukladulzowego/129476,albinizm-oczny (dostęp: 03.06.2026)

https://neuroexpert.org/encyklopedia/melanocyty/ (dostęp: 03.06.2026)